Vanmiddag zit ik in de radiostudio van BNR om te praten over zelfsturende organisaties (mocht je het gemist hebben, het gesprek is vanaf morgen hier te beluisteren). Ik neem aan dat het zal gaan over organisaties als Buurtzorg Nederland of Finext, twee voorbeelden van organisaties die werken in kleine, zelfstandige teams zonder managers. Ze regelen alles zelf, van roostering, taakverdeling tot, in het geval van Finext, beloning. Dat gaat perfect. De medewerkers zijn veel gemotiveerder en betrokkener bij hun werk; ze voelen zich echt verantwoordelijk voor hun werk en voor het team waar ze onderdeel van zijn. Ook de resultaten (klanttevredenheid, financieel) zijn jaloersmakend.

Nu had ik eerder deze week een discussie met Bert Overbeek van jongebazen.nl. Bert is meer een pessimist; hij gelooft er niets van dat medewerkers (althans de meesten niet) de verantwoordelijkheid aan kunnen om hun werk zelf te organiseren. Dat gaat vroeg of laat fout, en Bert verwijst dan naar experimenten met zelfsturende teams in de jaren tachtig en negentig.

Ik ben zelf optimistischer, maar niet naïef. Natuurlijk zie ik ook wel veel werknemers die de verantwoordelijkheid voor hun werk weigeren te nemen, en het liefst met een beschuldigende vinger wijzen naar hun baas. Maar, zo vraag ik me dan af: hebben we ze ook niet een beetje zo gemaakt? Als je niks mag, en voor elke scheet toestemming moet vragen van je baas, dan voel je je op den duur ook niet meer verantwoordelijk. En eigenlijk ben je dat dan ook niet meer. Met andere woorden: bazen creëren knechten.

Bazen creëren bovendien nog iets anders: de schijn van controle. Doet die medewerker alles wat zijn baas zegt ook als die baas niet in de buurt is? Of als hij weet dat de baas niet merkt dat hij het niet doet? Hoe sterk is met andere woorden de sturing gebaseerd op hiërarchie en angst (of de wortel)? Bij de organisaties die ik hierboven heb genoemd (en andere) is die sturing van bovenaf vervangen door iets wat volgens mij veel krachtiger is: sturing van opzij. Zodra je onderdeel bent van een team dat niet al te groot is en dat een gezamenlijk doel voor ogen heeft, dan laat je het wel uit je hoofd om de boel te belazeren. Dat is natuurlijk zo bepaald: je loopt dan namelijk het risico uit de groep gegooid te worden en vanuit Darwiniaans perspectief is er nauwelijks iets dat erger is dan dat. Je hebt de groep namelijk nodig om te overleven.

Vanuit dat perspectief zijn zelfsturende organisaties eigenlijk gewoon de volgende stap in de evolutie van organisaties. Nu de grote, hiërarchische organisaties onbestuurbaar en onrendabel zijn geworden, is het tijd voor iets nieuws. Een mooie gedachte om deze zomer mee te beginnen. Ik stuur mezelf namelijk een paar weekjes met vakantie. Tot over een paar weken.